Kısaca
31 Mayıs 1933’te kabul edilen 2252 sayılı kanunla İstanbul Darülfünunu’nun yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu. Üniversite 1 Ağustos 1933’te yeniden düzenlenmiş biçimiyle çalışmaya başladı; derslere 1 Kasım 1933’te başlandı. Reformun hazırlığında İsviçreli eğitimci Albert Malche’nin 1932 tarihli raporu da kullanıldı.
Önceki durum: Darülfünun
Darülfünun, Osmanlı’da üniversite düzeyindeki öğretim kurumunun adıdır. Kaynaklarda ilk Darülfünun 1863’te kurulmuş, 1900’de Darülfünun-ı Şahane adıyla yeniden açılmıştır. Cumhuriyet’in ilk yıllarında kurum İstanbul Darülfünunu adıyla çalışıyordu. 1924’te, Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun öngördüğü ilahiyat fakültesi bu kurumda açıldı (ayrıntı).
Ne oldu?
- 1932: Cenevre Üniversitesi’nden eğitimci Albert Malche, hükûmetin daveti üzerine İstanbul Darülfünunu’nu inceledi ve rapor hazırladı (Mayıs 1932). Rapor; öğretim programlarını, kadroyu, yönetimi, binaları ve donanımı ele alır.
- 31 Mayıs 1933: 2252 sayılı kanun kabul edildi; Darülfünun’un yerine İstanbul Üniversitesi’nin kurulmasını düzenledi.
- 1 Ağustos 1933: İstanbul Darülfünunu, İstanbul Üniversitesi olarak yeniden düzenlendi.
- 1 Kasım 1933: Yeni üniversitede dersler resmen başladı.
Neden?
Reformun gerekçesi için en açık belge, Malche raporudur: rapor, kurumun yapısının ve işleyişinin yeniden düzenlenmesi gerektiğini savunur. Hükûmetin bu raporu ne ölçüde izlediği, hangi uygulamaların rapordan öte olduğu ise araştırmacılar arasında tartışılır. Kaynaklardan biri, Malche’nin kurumun kapatılmasını doğrudan önermediğini vurgular. Kaynakçadaki akademik çalışmalar bu konuda karşılaştırmalı okunmalıdır.
Nasıl uygulandı?
- Kadro: Öğretim üyelerinin önemli bir bölümünün görevine son verildi, yeni atamalar yapıldı; bu uygulama sonradan değerlendirmelere konu olmuştur.
- Yabancı bilim insanları: 1930’larda Almanya’dan göç eden çok sayıda bilim insanı İstanbul Üniversitesi’nde görev aldı (Horst Widmann’ın çalışması bu konuya ayrılmıştır).
- Ankara: Aynı dönemde Ankara’da yeni yüksek öğretim kurumları açıldı: Ankara Hukuk Mektebi (1924), Gazi Orta Muallim Mektebi (1926), Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (1935). Ankara Üniversitesi ise 1946’da kuruldu.
Etkisi
- Yüksek öğretim: Darülfünun yerine kurulan üniversite, kaynaklarda Türkiye’de modern üniversite örgütlenmesinin başlangıcı olarak anılır.
- Bilim: Kaynaklarda, yabancı bilim insanlarının üniversitede yeni bölümlerin ve araştırma geleneklerinin oluşmasına katkı sağladığı belirtilir.
- Tartışma: Üniversite özerkliği ve kadro değişiklikleri bu dönemin en çok tartışılan yönleridir.
Kendini sına
Soruyu okuyun, yanıtınızı düşünün, sonra soruya dokunarak ya da Enter tuşuyla yanıtı açın.
İstanbul Üniversitesi’nin yerine geçtiği kurum nedir?
İstanbul Darülfünunu.
2252 sayılı kanun hangi tarihte kabul edildi?
31 Mayıs 1933.
İstanbul Üniversitesi’nde derslere ne zaman başlandı?
1 Kasım 1933.
Albert Malche kimdir ve ne yaptı?
Cenevre Üniversitesi’nden bir eğitimcidir; hükûmetin daveti üzerine İstanbul Darülfünunu hakkında 1932’de rapor hazırladı.
Ankara Üniversitesi hangi yıl kuruldu?
1946.
Dayanak
Bu sayfadaki olguların dayanağı. 2252 sayılı kanunun kabul tarihi (31 Mayıs 1933), İstanbul Üniversitesi’nin 1 Ağustos 1933’te kurulması ve derslerin 1 Kasım 1933’te başlaması üniversite tarihçeleri ve ansiklopedik kayıtlarla uyumludur; kaynaklar kanunun yürürlük günü için 31 Temmuz 1933 de verir, bu yüzden yalnız kabul günü ve üniversitenin kuruluş günü yazılmıştır. Darülfünun’un 1863 ve 1900’deki aşamaları, Malche’nin 1932 tarihli raporu (Mayıs 1932) ve Ankara’daki kurumların kuruluş yılları akademik kayıtlardan alınmıştır. Kadro değişikliğinin ölçüsü için kaynaklar farklı ifadeler kullandığından sayı yazılmamıştır.