Kısaca
3 Mart 1924’te Türkiye Büyük Millet Meclisi 430 sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nu (Öğretimin Birleştirilmesi Kanunu) kabul etti. Kanun, ülkedeki bütün öğretim kurumlarını Maarif Vekâleti’ne bağladı. Resmî Gazete’de 6 Mart 1924 tarihli, 63 sayılı nüshada yayımlandı.
Ne oldu?
Kanun yedi maddeden oluşur. Maddelerin kısa özeti şöyledir:
- Madde 1: Türkiye içindeki bütün ilim ve öğretim kurumları Maarif Vekâleti’ne bağlıdır.
- Madde 2: Şer’iye ve Evkaf Vekâleti ile özel vakıflar tarafından yönetilen medrese ve mektepler Maarif Vekâleti’ne devredilir.
- Madde 3: Şer’iye ve Evkaf Vekâleti bütçesinde bu medrese ve mekteplere ayrılan ödenekler Maarif Vekâleti bütçesine aktarılır.
- Madde 4: Maarif Vekâleti, Darülfünun’da bir ilahiyat fakültesi kurar ve imamlık, hatiplik gibi dinî hizmetleri yürütecek görevliler yetiştirmek için ayrı okullar açar.
- Madde 5: Askerî rüştiyeler ve idadiler ile darüleytamlar Maarif Vekâleti’ne bağlanır; askerî liseler Müdafaa-i Milliye Vekâleti’ne devredilir. (Bu maddeye 29 Nisan 1925 tarihli 637 sayılı kanunla bir fıkra eklenmiştir.)
- Madde 6: Kanun Resmî Gazete’de yayımlandığı tarihte yürürlüğe girer.
- Madde 7: Kanunun yürütülmesinden İcra Vekilleri Heyeti sorumludur.
Birinci maddenin bilinen ifadesi şudur: “Türkiye dahilindeki bütün müessesatı ilmiye ve tedrisiye Maarif Vekâletine merbuttur.” Kelimelerin anlamı için sözlüğe bakabilirsiniz.
Neden?
Gerekçe için kanun maddelerine bakıldığında şu sonuçlar okunabilir:
- Yönetimde birlik: Kanundan önce okullar farklı kurumlara bağlıydı. Madde 2 ve 5, Şer’iye ve Evkaf Vekâleti’nin, özel vakıfların ve askerî makamların da okul ve medrese yönettiğini gösterir. Madde 1, hepsini tek bakanlığa bağlar.
- Kaynakların tek bütçede toplanması: Madde 3, ödeneklerin Maarif bütçesine aktarılmasını öngörür.
- Eğitim kademelerinin düzenlenmesi: Kanunun adı “öğretimin birleştirilmesi” demektir; birleştirmenin ilk ve en açık biçimi idari bağlantıdır.
Kanunun yapıldığı zamana da bakmak gerekir: Cumhuriyet 29 Ekim 1923’te ilan edilmişti ve kanun, ilanından yaklaşık dört ay sonra kabul edildi.
Nasıl uygulandı?
- Devredilen medrese ve mektepler Maarif Vekâleti’nin yönetimine girdi (madde 2).
- Madde 4’ün öngördüğü ilahiyat fakültesi 1924’te Darülfünun’da kuruldu; imam ve hatip yetiştirmek için ayrı okullar açıldı.
- Kanun metni “kapatma” sözcüğünü kullanmaz; medrese öğretiminin sona ermesi, devir hükmünün Maarif Vekâleti tarafından uygulanmasıyla gerçekleşti. Ayrıntılı uygulama tarihleri için kaynakçadaki akademik eserlere bakınız.
- 1924 yazında Amerikalı eğitimci John Dewey, Türk hükûmetinin daveti üzerine Türkiye’ye gelerek eğitim üzerine rapor hazırladı.
Etkisi
- Tek yönetim: Eğitim kurumları tek bakanlığın yönetiminde toplandı; sonraki düzenlemelerin zemini oluştu.
- 1924 Anayasası (20 Nisan 1924): Madde 87’ye göre kadın erkek bütün Türkler ilköğretimden geçmekle ödevliydi; ilköğretim devlet okullarında parasızdı.
- Mart 1926: 789 sayılı Maarif Teşkilatı Hakkında Kanun ile eğitim örgütünün düzeni belirlendi.
- Sonraki adımlar: Yazı ve yüksek öğretim alanındaki düzenlemeler 1928 ve 1933’te geldi.
Kanunun sonuçları tarih yazımında farklı yönleriyle değerlendirilir. Bu sayfa olguları ve belgeleri aktarır; değerlendirme için akademik kaynaklara başvurmanız önerilir.
Kendini sına
Soruyu okuyun, yanıtınızı düşünün, sonra soruya dokunarak ya da Enter tuşuyla yanıtı açın.
Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun numarası ve kabul tarihi nedir?
430 sayılı kanun; kabul tarihi 3 Mart 1924.
“Tevhid-i tedrisat” ne demektir?
Öğretimin birleştirilmesi. “Tevhid” birleştirme, “tedrisat” öğretim demektir.
Kanunun 1. maddesi neyi öngörür?
Türkiye içindeki bütün ilim ve öğretim kurumlarının Maarif Vekâleti’ne bağlanmasını.
Kanunun 4. maddesi hangi iki kuruluştan söz eder?
Darülfünun’da bir ilahiyat fakültesi ve imam ile hatip yetiştirmek için ayrı okullar.
Kanun metni medreseleri kapatır mı?
Hayır. Metin medreselerin ve mekteplerin Maarif Vekâleti’ne devrini düzenler; “kapatma” ifadesi yoktur.
1924 Anayasası’nın 87. maddesi ilköğretim için ne der?
Kadın erkek bütün Türklerin ilköğretimden geçmekle ödevli olduğunu ve ilköğretimin devlet okullarında parasız olduğunu.
Dayanak
Bu sayfadaki olguların dayanağı. Kanun numarası, kabul tarihi (3 Mart 1924) ve madde içeriği 430 sayılı kanunun metninden; Resmî Gazete tarihi ve sayısı (6 Mart 1924, sayı 63) kanun kaydından alınmıştır. 637 sayılı kanunla yapılan ek (29 Nisan 1925) aynı kayıttadır. 1924 Anayasası madde 87 özetlenerek aktarılmıştır; 789 sayılı kanun için yalnız Mart 1926 yazılmıştır. Dewey’in 1924 ziyareti ve raporları kaynakçada anılan çalışmalarda belgelenmiştir.